Những Khoản Phí Ẩn Cần Hỏi Trước Khi Vay Tiêu Dùng

Những Điểm Chính

• Tổng tiền phải trả không chỉ phụ thuộc vào mức lãi suất, mà còn vào cách tính lãi, nên cần hỏi cả hai thứ trước khi so sánh giữa các bên cho vay.
• Phí ẩn thường được dùng để gọi chung nhiều loại chi phí khác nhau, từ cách tính lãi đến những khoản tiền chưa rõ ai thu và thu vì lý do gì.
• Một khoản phí không có tên trong danh mục của Thông tư 39/2016 chưa đủ để kết luận là thu sai, nhưng đủ để hỏi rõ khoản này dựa trên điều khoản nào và ai là đơn vị thu.

Một người vay 20 triệu, được tư vấn lãi 1,5%/tháng, nhẩm ra tổng tiền lãi cả kỳ hạn ở một mức. Đến khi xem bảng lịch trả nợ, tổng lãi ghi trong đó cao hơn con số vừa nhẩm. Khoảng chênh này là thứ người ta hay gọi là phí ẩn khi đi vay.

Phí ẩn của một khoản vay tiêu dùng ở đây mang nghĩa chi phí không thể hiện trong mức lãi suất hoặc khoản trả hàng tháng được nhấn mạnh lúc tư vấn. Những khoản này không phát sinh theo cùng một cách, và không phải khoản nào cũng thực sự là phí.

Vì Sao Gọi Là Phí Ẩn Khi Vay Tiêu Dùng

Phần lớn khoản bị gọi là phí ẩn đều nằm trong hợp đồng vay tiêu dùng. Điểm khiến người vay khó nhận ra không phải vì khoản thu không được ghi, mà vì thông tin nằm rải ở nhiều điều khoản: thời hạn vay, lãi suất và phương pháp tính lãi, các trường hợp áp lãi phạt, và những loại phí khác ngoài lãi. Pháp luật buộc bên cho vay công bố từng thành phần, nhưng không buộc gộp chúng thành một con số duy nhất.

Gọi tất cả là phí ẩn cũng dễ khiến người đọc nhầm những khoản vốn có bản chất khác nhau. Những thứ bị gọi chung như vậy thực ra thuộc các nhóm:

• Cách tính lãi, vốn không phải một khoản phí.
• Các khoản phí có thỏa thuận trong hợp đồng.
• Chi phí chỉ phát sinh khi trả chậm hoặc vi phạm nghĩa vụ.
• Bảo hiểm và các sản phẩm đi kèm.
• Khoản tiền chưa rõ ai thu, thu cho dịch vụ gì và dựa trên điều khoản nào.

Vì vậy một khoản vay có thể minh bạch trên giấy mà vẫn gây bất ngờ ở kỳ trả nợ đầu tiên.

Những Khoản Phí Nào Được Phép Thu Khi Vay

Các loại phí khi vay tiêu dùng không cùng một bản chất. Một phần sinh ra từ cách tính lãi, một phần đến từ sản phẩm bán kèm, phần còn lại chỉ phát sinh khi người vay làm gì đó với khoản nợ, chẳng hạn trả sớm hoặc trả trễ.

Cách tính lãi quyết định tổng tiền nhiều hơn mức phần trăm

Lãi trên dư nợ gốc, còn gọi là lãi suất phẳng, tính trên số tiền vay ban đầu suốt kỳ hạn, trong khi lãi trên dư nợ giảm dần chỉ tính trên phần còn nợ sau mỗi kỳ trả.

Vì hai tỷ lệ được áp lên hai cơ sở tính khác nhau, cùng một tổng tiền lãi có thể tương ứng với hai mức phần trăm khác nhau.

Ví dụ này giả định khoản vay 10 triệu, kỳ hạn 18 tháng, trả góp đều hằng tháng và không có khoản phí nào khác. Đổi kỳ hạn hoặc đổi lịch trả nợ thì mức quy đổi cũng đổi theo, nên con số 3,75% không áp cho mọi khoản vay.

Cách tính lãi không phải một khoản phí, nhưng nó ảnh hưởng tới tổng tiền lãi không kém gì mức lãi suất. Vì vậy khi so sánh giữa hai bên cho vay, chỉ hỏi lãi bao nhiêu % là chưa đủ.

Ba thông tin cần lấy đủ:

• Mức lãi suất là bao nhiêu.
• Lãi tính trên dư nợ gốc hay dư nợ giảm dần.
• Tổng tiền lãi phải trả cho cả kỳ hạn là bao nhiêu.

Có đủ ba thông tin này thì hai khoản vay mới đặt cạnh nhau được, kể cả khi hai bên cho vay công bố lãi suất theo hai cách khác nhau.

Cùng mức lãi, hai tổng tiền khác nhau

Bảo hiểm cộng vào dư nợ gốc kéo lãi tăng theo

Bảo hiểm khoản vay là sản phẩm bán kèm, và theo quy định chung thì mua bảo hiểm không phải điều kiện bắt buộc để một hồ sơ đủ tiêu chuẩn cấp tín dụng. Cách từng bên cho vay xử lý sản phẩm này thì khác nhau, nên không suy từ đơn vị này sang đơn vị khác.

Chỗ cần đọc kỹ là cách thu. Nếu hợp đồng ghi phí bảo hiểm được cộng vào số tiền vay thay vì thu riêng một lần, người vay trả lãi trên cả phần phí đó suốt kỳ hạn, và khoản lãi phát sinh thêm này không xuất hiện ở bất kỳ dòng nào ghi chữ bảo hiểm.

Khi hợp đồng thu phí bảo hiểm riêng, người vay không phải trả lãi trên khoản phí đó. Cùng một mức phí bảo hiểm 1 triệu đồng, tổng chi phí sẽ khác nhau tùy vào việc 1 triệu đó có được cộng vào khoản vay và chịu lãi hay không.

Câu cần hỏi không phải có bảo hiểm hay không. Hỏi bảo hiểm bắt buộc hay tùy chọn, và phí bảo hiểm thu riêng hay cộng vào phần được tính lãi.

Phí tất toán trước hạn đánh vào người trả nợ sớm

Trả nợ sớm thường được xem là có lợi. Nhưng nhiều hợp đồng vẫn quy định một khoản phí cho trường hợp này, nên cần biết mức phí trước khi quyết định.

Phí trả nợ trước hạn nằm trong nhóm phí mà tổ chức tín dụng và khách hàng thỏa thuận thu theo Điều 14 Thông tư 39/2016 của Ngân hàng Nhà nước, nên việc cần làm là hỏi mức phí và cách tính.

Nhiều hợp đồng đặt phí theo bậc giảm dần. Ví dụ, ở Vay Nhanh đăng ký qua app BE, do Cake by VPBank cấp, thu 8% dư nợ gốc trong tối đa 3 kỳ thanh toán, và 5% từ kỳ thanh toán thứ tư trở đi.

Mức phí vì vậy có thể thay đổi theo thời điểm tất toán, không chỉ theo dư nợ còn lại. Trả sớm có lợi khi phần lãi tiết kiệm được lớn hơn khoản phí phải nộp.

Trả chậm phát sinh ba khoản cùng lúc

Trễ hạn không tạo ra một khoản duy nhất. Khoản 4 Điều 13 Thông tư 39/2016 nêu ba khoản lãi, và mỗi khoản chỉ phát sinh khi điều kiện tương ứng xảy ra:

• Lãi trên dư nợ gốc theo lãi suất đã thỏa thuận, với phần gốc đến hạn mà chưa trả.
• Lãi chậm trả trên phần tiền lãi chưa thanh toán đúng hạn.
• Lãi trên dư nợ gốc bị chuyển quá hạn, khi khoản vay chuyển nhóm, thời điểm nhiều người bắt đầu hỏi nợ xấu có vay được không.

Hai trong ba khoản đó có trần. Lãi trên dư nợ gốc quá hạn không vượt quá 150% lãi suất trong hạn tại thời điểm chuyển nợ, và lãi chậm trả trên tiền lãi không vượt quá 10%/năm.

Mức trần này được tính bằng 150% lãi suất trong hạn, nên lãi suất trong hạn càng cao thì mức lãi quá hạn tối đa cũng càng cao. Với một khoản vay giả định có lãi 50%/năm, trần này đưa lãi trên phần gốc quá hạn lên tối đa 75%/năm.

Một số hợp đồng còn quy định phí chậm trả cố định bên cạnh ba khoản lãi trên. Khoản này không đương nhiên có, nên cần kiểm tra hợp đồng và biểu phí của chính sản phẩm đang vay, cùng cách tính theo lần trễ hay theo kỳ sao kê.

Phí chuyển đổi trả góp thay chỗ cho lãi suất

Thẻ tín dụng và ví trả sau vận hành theo khung sản phẩm riêng, không cùng khung với khoản vay tiêu dùng theo Thông tư 39/2016. Ở các sản phẩm này, chi phí có thể phát sinh dưới dạng phí chuyển đổi trả góp thay vì dưới dạng lãi.

Mức phí tăng theo kỳ hạn. Một biểu phí ngân hàng hiện hành đi từ 0,9% cho kỳ 3 tháng lên 2,9% cho kỳ 6 tháng, 3,9% cho kỳ 9 tháng và 4,9% cho kỳ 12 tháng, tính trên giá trị giao dịch. Lãi 0% và không mất thêm tiền là hai chuyện khác nhau.

Ở kỳ hạn dài, khoảng cách càng rõ. Biểu phí công bố của nhiều ngân hàng cho kỳ 12 tháng nằm trong khoảng 3,5–6,5% giá trị giao dịch, tương đương hoặc cao hơn tiền lãi của chính kỳ hạn đó nếu tính theo lãi suất thông thường.

Mức phí cụ thể khác nhau giữa các tổ chức phát hành và từng dòng thẻ. Khi tính chi phí, cần dùng đúng mức phí áp dụng cho sản phẩm và kỳ hạn mình chọn.

Khoản Thu Nào Bên Cho Vay Không Được Đòi

Các khoản chi phí ở phần trên đều có điều khoản tương ứng trong hợp đồng. Phần dưới đây nói về những khoản cần thêm một bước kiểm tra trước khi người vay đồng ý trả.

Phí hồ sơ và thẩm định không nằm trong danh mục

Danh mục phí trong Điều 14 Thông tư 39/2016 gọi tên bốn khoản cụ thể:

• Phí trả nợ trước hạn.
• Phí trả cho hạn mức tín dụng dự phòng.
• Phí thu xếp cho vay hợp vốn.
• Phí cam kết rút vốn.

Quy định cũng cho phép một số loại phí khác nếu pháp luật có quy định riêng. Phí hồ sơ, phí thẩm định và phí tư vấn không có tên trong bốn khoản trên.

Một khoản phí không được gọi tên trực tiếp chưa đủ để kết luận là thu sai, vì phần quy định mở kia vẫn còn. Nhưng nó đủ để người vay dừng lại và hỏi rõ ai thu khoản tiền đó và khoản tiền dùng cho dịch vụ gì.

Ba câu hỏi cần đặt:

• Ai là bên thu khoản đó.
• Khoản đó thu cho dịch vụ gì.
• Điều khoản hợp đồng hay quy định nào cho phép thu.

Nếu bên thu không phải tổ chức tín dụng cấp khoản vay, cần biết rõ họ cung cấp dịch vụ gì và người vay có quyền từ chối dịch vụ đó hay không.

Thu phí trước khi duyệt là dấu hiệu cần dừng lại

Khoản thu phát sinh ngay ở giai đoạn nộp đơn có một hệ quả riêng: người vay mất tiền kể cả khi hồ sơ bị từ chối, và vay qua app không nhận được tiền trở thành tình huống phải xử lý sau đó.

Ở các mô hình cho vay không minh bạch về khoản thu và bên cho vay, khoản thu được khấu trừ thẳng vào tiền chuyển cho người vay. Theo đó, một số trường hợp vay 4 triệu chỉ nhận về 2,9 triệu, hoặc vay 1 triệu chỉ nhận 700.000 đến 800.000 đồng, trong khi lãi suất niêm yết trên hợp đồng vẫn nằm dưới trần luật định.

Khi phần lớn chi phí nằm ở khoản thu chứ không ở lãi, chỉ nhìn lãi suất quảng cáo sẽ không phản ánh đúng tổng chi phí.

Cần Hỏi Bốn Con Số Nào Trước Khi Ký

Mọi thứ ở trên quy về một việc nhỏ trước lúc đặt bút: lấy đủ bốn con số, và lấy từ tài liệu chứ không từ lời tư vấn.

Số tiền thực nhận khác hạn mức được duyệt

Ba con số dễ bị đánh đồng với nhau:

• Hạn mức được duyệt là mức tối đa bên cho vay chấp thuận.
• Số tiền vay theo hợp đồng là số tiền được ghi nhận trong hợp đồng vay.
• Số tiền thực nhận là số vào tài khoản sau quy trình giải ngân khi vay online, đã trừ các khoản khấu trừ nếu có.

Lãi được tính theo số dư nợ và phương pháp được quy định trong hợp đồng, không tính trên hạn mức được duyệt. Nếu có khoản nào bị khấu trừ lúc chuyển tiền, số thực nhận sẽ thấp hơn số tiền vay ghi trong hợp đồng, trong khi nghĩa vụ trả nợ vẫn tính trên số tiền vay theo hợp đồng.

Với mỗi khoản bị trừ, cần biết đó là khoản gì và bên nào thu, thay vì gọi chung là phí giải ngân.

Số nhận về có thể thấp hơn hạn mức

Chỉ tổng tiền phải trả mới so sánh được

Bốn con số cần lấy là:

• Tiền thực nhận.
• Tổng lãi cả kỳ hạn.
• Tổng các khoản phí.
• Tổng phải trả.

Không nên giả định một tài liệu duy nhất sẽ luôn thể hiện đủ cả bốn. Bảng lịch trả nợ cho tổng tiền phải trả, nhưng thường không thể hiện số thực nhận, phí bảo hiểm hay các khoản chỉ phát sinh theo tình huống.

Cách kiểm tra đơn giản nhất là đối chiếu bốn tài liệu cùng lúc: hợp đồng hoặc thỏa thuận vay, biểu phí, bảng lịch trả nợ, và hợp đồng bảo hiểm nếu có. Tổng tiền phải trả giúp so sánh chi phí giữa các khoản vay, ba con số còn lại giúp hiểu chi phí nằm ở đâu.

Một số nền tảng hiển thị đủ các con số này trên màn hình xác nhận trước bước ký, chẳng hạn khoản vay đăng ký qua app BE và do Cake by VPBank cấp.

Bốn con số này chưa tự kết luận khi nào nên vay tiêu dùng, nhưng cho người vay đủ dữ liệu để so sánh. Trước khi ký, hãy mở cùng lúc bốn tài liệu trên và cộng lại thành một con số duy nhất.

Câu Hỏi Thường Gặp

Phí bảo hiểm khoản vay có được hoàn lại khi trả nợ sớm không?

Chính sách hoàn phí bảo hiểm khoản vay khác nhau giữa các đơn vị. Quy định về hoàn phí thường nằm trong hợp đồng bảo hiểm đi kèm chứ không nằm trong hợp đồng tín dụng, nên cần đọc đúng tài liệu đó. Người vay có thể hỏi thẳng bên bán bảo hiểm về phần phí của thời gian bảo hiểm chưa sử dụng.

Trả nợ trước hạn một phần có bị tính phí như tất toán toàn bộ không?

Cách tính khác nhau giữa các hợp đồng. Điểm cần xác nhận là phí tính trên số tiền trả thêm hay trên toàn bộ dư nợ còn lại, vì hai cách cho ra hai con số rất chênh nhau. Câu trả lời nằm ở điều khoản trả nợ trước hạn trong hợp đồng vay tiêu dùng.

Hợp đồng ghi mức phí khác với lúc được tư vấn thì căn cứ vào đâu?

Yêu cầu bên cho vay giải thích phần chênh và xác nhận lại bằng văn bản trước khi ký hợp đồng. Nếu thông tin trước khi ký khác với hợp đồng, người vay vẫn nên lưu lại thông tin đó và yêu cầu bên cho vay giải thích hoặc xử lý phần chênh lệch. Xử lý trước khi ký thì đơn giản hơn nhiều.

Bên cho vay không đưa hợp đồng trước khi ký thì phải làm sao?

Người vay có thể yêu cầu xem trước bản hợp đồng hoặc bản mẫu áp dụng cho sản phẩm mình đăng ký. Với các sản phẩm dùng hợp đồng theo mẫu thuộc phạm vi Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023, hiệu lực từ ngày 01/7/2024, bên kinh doanh có nghĩa vụ công khai hợp đồng theo mẫu để người tiêu dùng biết nội dung trước khi giao kết. Cách cung cấp hợp đồng có thể khác nhau theo sản phẩm, vì vậy hãy hỏi rõ tài liệu nào áp dụng cho khoản vay của mình.